Nhận biết và hạn chế kháng thuốc trong nuôi tằm

Dấu hiệu nhận biết nhanh qua quan sát thực tế

Kháng thuốc không phải là một "căn bệnh" riêng của tằm. Nó là trạng thái vi sinh vật gây bệnh đã mất đáp ứng với thuốc. Vì vậy bà con không thể nhìn thấy vi khuẩn kháng thuốc bằng mắt thường, mà phải suy ra từ hiệu quả điều trị.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2015), kháng thuốc là hiện tượng vi sinh vật – gồm vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng – không còn đáp ứng với thuốc kháng vi sinh vật mà trước đó chúng còn nhạy cảm. Khái niệm kháng kháng sinh là tập con của kháng thuốc, chỉ riêng vi khuẩn (Davies & Davies, 2010).

Trong nuôi tằm, bà con có thể để ý các tín hiệu sau:

• Điều trị theo phác đồ cũ không còn hiệu quả – trước đây cho ăn là đỡ, nay vẫn thối nhũn, vẫn chết rải rác.
• Bệnh tái phát nhanh – vừa ngừng thuốc 1–2 ngày đã thấy tằm yếu lại, phân ướt, mùi chua.
• Phải nâng liều hoặc đổi thuốc liên tục – mỗi lứa phải dùng loại mạnh hơn mới cầm được.
• Nhiễm trùng thứ phát – đang trị bệnh này lại bùng thêm bệnh khác.
• Tằm chết kéo dài dù chuồng đã vệ sinh – mầm bệnh tồn lưu trong nong, né, lưới.

Cần lưu ý: những dấu hiệu này cũng có thể do dùng sai liều, sai thời điểm, thuốc kém chất lượng, hoặc môi trường nuôi quá ẩm – chứ chưa chắc đã là kháng thuốc. Vì vậy đừng vội kết luận, hãy ghi chép cẩn thận từng lần dùng thuốc.

Quy trình xử lý khẩn cấp tại nong nuôi

Khi nghi ngờ đàn tằm không còn đáp ứng thuốc, việc đầu tiên không phải là đổi sang loại kháng sinh mạnh hơn. Việc đầu tiên là cắt đường lây lan và giữ lại thông tin để chẩn đoán đúng.

Theo nguyên tắc chung, sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi – thú y – thủy sản là một trong những nguyên nhân quan trọng thúc đẩy kháng thuốc (FAO, 2016; Schwarz et al., 2016). Vì vậy mỗi lần dùng kháng sinh đều nên có lý do rõ ràng.

Các bước xử lý khẩn cấp bà con có thể làm ngay:

1. Cách ly đàn nghi bệnh – tách nong có tằm chết ra khu riêng, hạn chế người và dụng cụ đi qua lại.

1. Thu gom xác tằm và phân – đốt hoặc chôn sâu, rắc vôi bột lên trên.

1. Ngưng ngay việc tự phối trộn kháng sinh – ghi lại loại thuốc, nồng độ, số ngày đã dùng để báo cho cán bộ chuyên môn.

1. Vệ sinh dụng cụ – rửa nong, né, lưới bằng nước sạch, phơi khô; với khu vực chuồng có thể phun thuốc sát trùng theo đúng nồng độ khuyến cáo.

1. Kiểm tra lại nguồn lá dâu – xem có tồn dư thuốc bảo vệ thực vật không, vì dư lượng trên lá dâu có thể gây độc cho tằm.

1. Liên hệ cán bộ khuyến nông/thú y địa phương – nếu tằm chết hàng loạt không rõ nguyên nhân, gửi mẫu để kiểm nghiệm chuyên sâu.

Biện pháp phòng ngừa và bảo vệ đàn tằm cho lứa sau

Phòng bệnh luôn rẻ hơn chữa bệnh – và trong nuôi tằm thì càng đúng. Khi tằm đã nhiễm virus gây bệnh mủ (NPV) hay bệnh tằm gai (Pebrine), gần như không có thuốc chữa. Biện pháp còn lại là tiêu hủy và phòng bệnh cho lứa sau.

Các trụ cột can thiệp mà WHO (2015), O'Neill (2016) và CDC (2019) đồng thuận gồm:

• Quản lý sử dụng kháng sinh (stewardship) – chỉ dùng khi có chỉ định, đúng danh mục được phép lưu hành theo Luật Thú y 2015.
• Dừng dùng kháng sinh để kích thích tăng trưởng (AGP) – biện pháp này đã bị cấm ở EU từ năm 2006 và được WHO, FAO khuyến cáo cấm trên toàn cầu.
• Không dùng kháng sinh dự phòng tràn lan – rải kháng sinh định kỳ từ tằm nhỏ có thể làm xáo trộn hệ vi sinh có lợi trong ruột tằm, gây còi cọc.
• Tăng cường an toàn sinh học – vệ sinh chuồng trại, sát trùng định kỳ, cách ly cá thể bệnh, kiểm soát người ra vào khu nuôi.
• Ghi chép nhật ký dùng thuốc – loại thuốc, liều, ngày dùng, lô tằm, kết quả sau xử lý.

Những điều bà con cần nhớ về kháng thuốc

Kháng thuốc là hiện tượng tiến hóa tất yếu, có nguồn gốc tự nhiên, nhưng bị khuếch đại mạnh bởi con người (Davies & Davies, 2010; Ventola, 2015). Hiện tượng này lan truyền theo mô hình One Health, gắn chặt giữa sức khỏe con người, vật nuôi và môi trường (FAO/OIE/WHO Tripartite, 2019).

Với ngành dâu tằm Việt Nam, cần thẳng thắn nhìn nhận: hiện chưa có dữ liệu kháng thuốc chuyên biệt cho ngành dâu tằm được công bố rõ ràng. Đây là khoảng trống dữ liệu lớn nhất. Vì vậy bà con nên áp dụng các nguyên tắc chung về kháng thuốc và chủ động theo dõi, báo cáo ca bệnh không đáp ứng điều trị tại cơ sở.

Khi cần dùng chế phẩm hỗ trợ phòng bệnh cho tằm, bà con nên đọc kỹ hướng dẫn và tuân thủ liều lượng. Một số chế phẩm như Thuốc tăng kén tằm Kháng khuẩn Tăng kén tố dùng từ tằm tuổi 2 trở đi, không dùng trong thời gian tằm ngủ. Với các sản phẩm chứa kháng sinh như Thuốc bệnh tằm KS4, cần đặc biệt lưu ý thời gian ngưng thuốc trước khi thu hoạch nhộng và không dùng để trị bệnh mủ do virus.

Kết luận

Nhận biết và hạn chế kháng thuốc trong nuôi tằm không đòi hỏi thiết bị phức tạp – bà con có thể bắt đầu ngay từ việc quan sát đàn tằm, ghi chép nhật ký dùng thuốc và siết chặt vệ sinh chuồng trại. Chỉ dùng kháng sinh khi thật cần, đúng danh mục được phép, kết hợp vôi bột và thuốc sát trùng theo từng giai đoạn là cách bảo vệ đàn tằm bền vững nhất cho những lứa sau.