10 dấu hiệu nhận biết tằm bị bệnh sớm và cách xử lý ban đầu

Vì sao cần phát hiện bệnh tằm sớm?

Một số bệnh ở tằm có thể lây lan qua phân, xác tằm, lá thức ăn hoặc dụng cụ, rồi lan từ nong này sang nong khác. Với bệnh do virus hoặc vi bào tử, khả năng điều trị có thể hạn chế; phát hiện sớm và khoanh vùng giúp giảm nguy cơ lây lan, hạn chế thiệt hại.

Tằm khỏe thường ăn và phát triển tương đối đồng đều, hoạt động phù hợp với tuổi và giai đoạn lột xác. Khi thấy một nhóm tằm khác rõ rệt so với phần còn lại, bà con nên kiểm tra thêm thức ăn, độ ẩm, vệ sinh nong và các dấu hiệu bệnh khác. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận tằm mắc bệnh.

10 dấu hiệu nhận biết tằm bị bệnh sớm

Các dấu hiệu dưới đây giúp bà con nhận ra bất thường để kiểm tra kịp thời, nhưng không thay thế việc xác định nguyên nhân. Hãy so sánh tằm nghi bệnh với những con cùng tuổi và lưu ý giai đoạn tằm chuẩn bị ngủ, lột xác.

1. Ăn chậm hoặc ngừng ăn bất thường

Nếu một khu vực trong nong ăn chậm, lá còn nhiều trong khi các khu vực khác đã ăn gần hết, hãy kiểm tra sức khỏe tằm và chất lượng lá. Tằm giảm ăn cũng có thể do sắp ngủ, thay đổi thức ăn hoặc điều kiện nuôi chưa phù hợp.

2. Hoạt động uể oải, chậm chạp

Tằm bò rề rà, ít di chuyển hoặc nằm im khác thường có thể đang yếu hoặc bị ảnh hưởng bởi bệnh, nhiệt độ, độ ẩm hay thức ăn. Bà con nên đối chiếu với những con cùng tuổi trước khi kết luận.

3. Da đổi màu bất thường

Da tằm đổi sang màu vàng, đen, trắng đục hoặc nâu sẫm khác thường cần được chú ý. Hãy so sánh với tằm khỏe cùng lứa và xem màu da có đi kèm dấu hiệu khác như giảm ăn, phân bất thường hoặc chết rải rác hay không.

4. Xuất hiện chấm hoặc đốm trên da

Chấm đen hoặc đốm bất thường có thể xuất hiện trong một số bệnh ngoài da hoặc bệnh tằm gai, nhưng chỉ nhìn đốm không đủ để xác định bệnh. Nếu phát hiện, hạn chế cầm nắm và chuyển tằm giữa các nong; ghi nhận vị trí, số lượng và nhờ cán bộ kỹ thuật kiểm tra khi cần.

5. Phân lỏng hoặc nôn ra dịch

Phân lỏng, dính hoặc tằm nôn ra dịch là dấu hiệu bất thường, có thể liên quan đến thức ăn, điều kiện vệ sinh hoặc bệnh. Kiểm tra lá có ẩm, dập, mốc hay không; đồng thời quan sát thêm số tằm bị ảnh hưởng và tình trạng nong.

6. Thân sưng hoặc hình dạng bất thường

Thân sưng, căng hoặc hình dạng khác thường có thể là dấu hiệu của bệnh nghiêm trọng, trong đó có một số bệnh do virus. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào hình dáng; hãy khoanh vùng khu vực nghi ngờ và liên hệ người có chuyên môn nếu có nhiều con biểu hiện tương tự.

7. Tằm bò lảo đảo, mất phương hướng

Tằm đi không vững, ngã nghiêng hoặc không kiểm soát được động tác là dấu hiệu cần chú ý. Tình trạng này có thể liên quan đến bệnh, suy yếu hoặc phơi nhiễm với yếu tố bất lợi; hãy kiểm tra môi trường và loại trừ nguy cơ hóa chất tiếp xúc với tằm, lá hoặc nong.

8. Tằm chết rải rác trong nong

Vài con chết lẻ tẻ chưa đủ để xác định là bệnh truyền nhiễm, nhưng bà con cần kiểm tra nong và theo dõi số lượng tằm chết. Nếu số tằm chết tăng hoặc xuất hiện thêm dấu hiệu bất thường, hãy khoanh vùng và xin hướng dẫn kỹ thuật.

9. Đàn tằm phát triển không đồng đều

Nếu một số con nhỏ hơn rõ rệt, chậm lớn hoặc ăn kém so với tằm cùng lứa, hãy kiểm tra khả năng tiếp cận thức ăn, mật độ nuôi và tình trạng sức khỏe. Chênh lệch kích thước có thể do nhiều nguyên nhân, không nhất thiết là bệnh.

10. Có mùi bất thường trong nong

Mùi hôi hoặc mùi lạ có thể liên quan đến phân, lá hư, xác tằm hoặc nền nuôi ẩm bẩn. Kiểm tra nguồn phát sinh, thu gom chất thải và cải thiện thông thoáng phù hợp; tránh để luồng gió mạnh thổi trực tiếp vào tằm.

Cách quan sát tằm đúng cách hằng ngày

Quan sát không cần thiết bị phức tạp. Trước khi cho ăn, bà con đi kiểm tra từng nong: mức hoạt động, màu da, lượng lá còn lại, phân và tằm chết. Có thể quan sát một số con ở khoảng cách gần, thao tác nhẹ nhàng và giữ vệ sinh tay, dụng cụ.

Chú ý các góc nong, nơi có thể tích tụ phân, lá hư hoặc độ ẩm cao. Kiểm tra cả khu vực quanh nong để phát hiện tằm rơi hoặc bò lạc. Duy trì thói quen quan sát khoảng 15-20 phút mỗi ngày giúp nhận ra thay đổi so với tình trạng bình thường của đàn.

Xử lý ban đầu khi phát hiện tằm có dấu hiệu bất thường

Thực hiện các bước thận trọng để hạn chế nguy cơ lây lan và tránh để tằm khỏe tiếp xúc với mầm bệnh. Nếu dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tăng nhanh, bà con nên liên hệ cán bộ kỹ thuật để được hướng dẫn.

Bước 1: Khoanh vùng nong nghi ngờ

Hạn chế di chuyển tằm, lá và dụng cụ giữa khu vực nghi ngờ với khu vực tằm khỏe. Nếu có thể, bố trí riêng khu vực theo dõi và dùng dụng cụ riêng.

Bước 2: Thu gom tằm chết và chất thải an toàn

Thu gom tằm chết, tằm có biểu hiện bệnh rõ và chất thải vào vật chứa phù hợp; xử lý theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật hoặc quy định tại địa phương. Không vứt xác tằm ra môi trường và không dùng vôi bột theo cách khiến tằm, lá thức ăn hoặc người nuôi tiếp xúc trực tiếp ngoài hướng dẫn.

Bước 3: Kiểm tra và cải thiện vệ sinh, môi trường

Kiểm tra chất lượng lá, độ ẩm, thông thoáng và mật độ nuôi; thu dọn lá hư, phân và chất thải. Chỉ sử dụng chất sát trùng hoặc vôi đúng hướng dẫn trên nhãn và theo khuyến cáo kỹ thuật, bảo đảm không làm nhiễm bẩn lá hoặc gây hại cho tằm.

Bước 4: Theo dõi diễn biến và ghi chép

Ghi lại mức ăn, số tằm chết, dấu hiệu quan sát được và thời điểm xuất hiện. Theo dõi cả khu vực nghi ngờ lẫn các nong lân cận; nếu số tằm bất thường tăng lên, bà con nên xin tư vấn chuyên môn.

Phân biệt dấu hiệu bệnh với hiện tượng sinh lý bình thường

Quanh giai đoạn chuẩn bị ngủ, tằm có thể giảm hoặc ngừng ăn và ít hoạt động trước khi lột xác. Nếu hiện tượng diễn ra tương đối đồng đều trong đàn và phù hợp với tuổi tằm, đó có thể là sinh lý bình thường.

Tằm bệnh thường có biểu hiện không đồng đều hoặc kèm dấu hiệu khác như đổi màu da bất thường, phân lỏng, thân sưng hay chết rải rác. Tuy vậy, những dấu hiệu này không giúp xác định chắc chắn nguyên nhân. Khi chưa rõ, hãy theo dõi sát, hạn chế lây nhiễm chéo và hỏi người có chuyên môn; không tự ý dùng thuốc vì tằm nhạy cảm với hóa chất.

Bài học từ việc quan sát sớm

Người nuôi tằm ở Di Linh được kể trong bài có thói quen quan sát từng nong vào buổi sáng. Khi phát hiện một nhóm tằm tuổi 3 ăn chậm, da hơi đổi màu và có phân bất thường, cô khoanh vùng khu vực, thu gom tằm nghi bệnh, vệ sinh nong và tăng thông thoáng phù hợp. Việc nhận ra dấu hiệu sớm giúp cô theo dõi và hạn chế nguy cơ lây lan.

Bài học quan trọng là duy trì quan sát hằng ngày, ghi nhận thay đổi và xử lý thận trọng. Không nên xem một dấu hiệu là chẩn đoán chắc chắn, cũng không nên tự ý dùng thuốc hoặc hóa chất khi chưa rõ nguyên nhân.

Xem thêm & Bài viết liên quan

• Cách phân biệt các loại bệnh tằm
• Nguyên nhân gây bệnh cho tằm
• Bệnh ngoài da ở tằm
• Phòng bệnh cho tằm trước mỗi vụ nuôi
• Vệ sinh, khử trùng nhà tằm