Bệnh Tằm Vôi (Bạch Cương): Phác Đồ Dập Dịch Khẩn Cấp Tại Chuồng
Tằm Co Cứng Như Que Củi Rồi Mọc Mốc Trắng Xóa: Phân Biệt Tằm Vôi & Phác Đồ Tiêu Diệt Bào Tử Nấm Tận Gốc
Phác đồ dập dịch khẩn cấp từ Đội ngũ Kỹ thuật & Lâm sàng Dâu Tằm Việt
Bệnh tằm vôi (dân gian còn gọi bệnh bạch cương, tằm cứng, phấn trắng) do vi nấm Beauveria bassiana gây ra. Khác hẳn bệnh đường ruột, bào tử nấm đâm xuyên trực tiếp qua da và lỗ thở, không cần qua miệng ăn. Chỉ một con tằm chết mọc mốc trắng đã mang theo hàng chục triệu bào tử phấn.
Trả lời nhanh: Ngay khi thấy con tằm đầu tiên đơ cứng như que củi hoặc có đốm dầu nâu quanh lỗ thở, bà con tuyệt đối không quét khô, không rũ nong. Hãy nhặt tằm bệnh ngâm chìm vào xô nước vôi đặc 15–20%, xông bụi hỗn hợp F3 + Vôi 5C lên mình tằm, sang nong mới bằng lưới thay tằm và hạ ẩm buồng nuôi xuống dưới 75%.
🔍 Nhận biết tại chuồng — Biểu hiện: Tằm chán ăn, da chuyển đỏ nhạt rồi xám tro, nổi đốm dầu nâu quanh lỗ thở. Chết 8–12 giờ thì co cứng như khúc củi; sau 24–36 giờ phủ kín lớp phấn mốc trắng phau như vôi tôi.
🧬 Cắt đường lây truyền — Phòng ngừa: Bào tử nấm lây theo gió và bụi phấn, không lây qua đường ăn. Giữ ẩm độ buồng nuôi dưới 75%, rắc vôi sát trùng mỗi cữ tằm ngủ dậy, tẩy uế nong né giữa hai lứa.
⚡ Xử lý khẩn cấp — Hành động: Dùng kẹp hoặc găng tay nhặt từng con tằm cứng ngâm chìm vào xô nước vôi đặc 15–20% (pH > 12). Không vứt ra vườn, không cho gà vịt ăn — gió sẽ cuốn bào tử ngược vào chuồng.
🛡️ Tiêu độc khử trùng — Vệ sinh trại: Trộn 1 gói F3 (100g) với 1 kg Vôi 5C rải sương lên lưng tằm, để 20–30 phút. Sang nong mới. Ngâm nong cũ trong bể vôi đặc 10%. Cuối lứa xông Formol hoặc phun Cloramin B 2%.
Cơ chế gây bệnh tằm vôi: Nấm đâm xuyên da, không qua đường ăn
Hiểu đúng cơ chế giúp bà con chọn đúng cách xử lý, không tốn công phun thuốc đường ruột vô ích.
Bào tử nấm Beauveria bassiana lơ lửng trong không khí bám lên da tằm khi ẩm độ vượt 85% và nhiệt độ trong khoảng 24–28°C. Bào tử nảy mầm, tiết enzym Chitinase đục thủng lớp vỏ kitin, luồn sợi nấm vào thẳng xoang máu.
Trong máu tằm, sợi nấm phân nhánh chằng chịt, hút cạn dưỡng chất và tiết độc tố Beauvericin làm tê liệt thần kinh. Tằm ngừng thở, cơ bắp đông kết, nội quan khô cứng từ bên trong.
Đây là lý do tằm vôi khác hẳn bệnh bủng ruột: xác tằm co rút đơ thẳng đuột, bẻ đôi nghe tiếng "tách" giòn tan, bên trong đặc quánh màu trắng sữa của sợi nấm — không mềm nhũn chảy nước chua.
Sau 24–36 giờ từ lúc tằm chết, sợi nấm mọc xuyên ngược qua da ra ngoài, tạo lớp lông tơ trắng sinh ra hàng chục triệu bào tử phấn. Chỉ cần một con rơi rụng trên nong, quạt gió thổi nhẹ là cả buồng nuôi đều có nguy cơ dính mầm.
⚠️ Lưu ý: Bào tử Beauveria bassiana tồn tại tiềm sinh trong khe nứt giàn nuôi, tường gạch và nong né tới 1–2 năm. Vệ sinh qua loa giữa hai lứa là nguyên nhân hàng đầu khiến bệnh tái phát dai dẳng.
Phân biệt nhanh: Tằm vôi trắng, vôi xanh, vôi vàng và trúng độc thuốc
Bà con thường gọi chung mọi hiện tượng tằm chết đơ cứng là "tằm vôi". Nhưng mỗi chủng nấm có phác đồ can thiệp khác nhau, cần phân biệt rõ để không xử lý sai.
| Tiêu chí | Bạch cương (vôi trắng) | Lục cương (vôi xanh) | Trúng độc thuốc BVTV |
|---|---|---|---|
| Tác nhân | Nấm Beauveria bassiana | Nấm Nomuraea rileyi | Hóa chất trừ sâu tồn dư trên lá dâu |
| Màu xác tằm | Đỏ nhạt → trắng phau sau 24h | Cứng đơ → xanh lá mạ sau 36–48h | Đen hoặc vàng óng, mềm oặt |
| Đặc điểm cơ thể | Cứng như mẩu phấn, bẻ nghe "tách", ruột trắng đặc | Cứng như que củi, màng da dai khó bẻ | Cong quặp chữ C, ruột chứa nước đục |
| Dấu hiệu ban đầu | Đốm dầu nâu nhờn quanh lỗ thở | Mảng thâm xám sẫm, co giật nhẹ | Nôn dịch xanh/vàng, đầu lắc giật |
| Điều kiện bùng phát | Ẩm >85%, nhiệt độ 24–28°C | Ẩm ướt kéo dài, nhiệt độ 28–30°C | Ngay sau cữ ăn dâu lạ |
| Mức độ nguy hiểm | Cực kỳ nguy hiểm — bào tử bay theo gió | Nguy hiểm trung bình — lây do tiếp xúc nong | Không lây nhiễm, dừng khi thay dâu sạch |
📊 Quy trình hướng dẫn: Sơ đồ 4 bước phác đồ dập dịch bệnh tằm vôi: Bước 1 Nhặt tằm bệnh ngâm vôi đặc → Bước 2 Xông bụi F3 + Vôi 5C → Bước 3 Sang nong mới bằng lưới → Bước 4 Hạ ẩm buồng nuôi dưới 75%
❌ Sai lầm: Nhiều bà con thấy tằm chết đen, cong quặp liền đổ lỗi cho bệnh vôi rồi rắc F3 liên tục. Thực tế đó là trúng độc thuốc BVTV — xử lý bằng cách thay dâu sạch và giải độc, rắc nấm chỉ tốn công vô ích.
Phác đồ cấp cứu dập dịch 24 giờ tại chuồng nuôi
Khi bước vào buồng tằm thấy rải rác vài con nằm đơ thẳng đuột hoặc xuất hiện đốm dầu nhờn quanh lỗ thở, bà con kích hoạt ngay phác đồ 4 bước.
Bước 1 — Nhặt tằm bệnh "không bụi", ngâm xô nước vôi đặc 15–20%
Pha sẵn xô nhựa chứa nước vôi đặc (khoảng 1kg vôi tôi khuấy đều trong 5 lít nước), đặt sát mép nong bệnh. Đeo găng tay nilon mềm hoặc dùng kẹp nhíp gắp nhẹ nhàng từng con tằm cứng, tằm có vết thâm dầu bỏ chìm thẳng xuống đáy xô. Nước vôi kiềm đặc (pH > 12) thiêu hủy ngay lớp sợi nấm, triệt tiêu khả năng giải phóng bào tử. Tuyệt đối không gom tằm vứt ra vườn, bờ rào hay cho gà vịt ăn.
Bước 2 — Xông bụi hỗn hợp F3 + Vôi 5C trực tiếp trên mình tằm
Trộn đều 1 gói Thuốc trị tằm Vôi F3 (100g) với 1 kg Vôi sát trùng 5C (vôi tôi khô mịn chuyên dụng cho tằm dâu). Cho hỗn hợp vào túi vải xô hoặc rổ lưới mắt nhỏ, lắc nhẹ tay cách mặt nong 40–50cm để bụi trắng mịn tỏa đều, phủ một màng sương mỏng lên khắp lưng tằm và cọng dâu. Hoạt chất diệt nấm sinh học trong F3 kết hợp độ kiềm cao của Vôi 5C làm teo quắt màng tế bào bào tử nấm đang bám ngoài da, ngăn không cho nảy mầm đâm thủng kitin. Để tằm nằm trong lớp bụi vôi 20–30 phút.
Bước 3 — Sang nong mới bằng lưới thay tằm để tách ly ổ nhiễm
Lớp phân tằm ẩm ướt và cọng dâu thối ở đáy nong cũ chính là ổ nuôi dưỡng nấm nguy hiểm nhất. Trải một tấm lưới thay tằm lên mặt nong vừa rải vôi, rồi rải lớp lá dâu bánh tẻ thật khô ráo lên trên để nhử tằm bò lên ăn. Sau 30–45 phút khi tằm khỏe đã bò hết lên lưới, nhấc bổng cả tấm lưới chuyển sang nong mới đã quét vôi sạch và phơi khô dưới nắng. Nong cũ đem ngâm ngay vào hố nước vôi đặc và cọ rửa sạch.
Bước 4 — Hạ ẩm cấp tốc buồng nuôi xuống dưới 75%
Bào tử nấm chỉ nảy mầm xâm nhiễm khi ẩm độ không khí vượt 80–85%. Hạ ẩm xuống dưới 75%, bào tử rơi vào trạng thái ngủ đông, mất hoàn toàn khả năng đâm xuyên qua da tằm. Mở toang cửa sổ khuất gió để không khí đối lưu, bật quạt thông gió số nhỏ hút khí ẩm sát nền sàn thổi ra ngoài. Nếu gặp mưa dầm nồm ẩm lạnh (dưới 24°C), bật đèn sưởi hồng ngoại hoặc máy sưởi gốm nâng nhiệt buồng nuôi lên 26–27°C để hong khô da tằm và nong dâu. Rải một lớp vôi bột khô dày 2–3cm dưới gầm giàn tằm để hút ẩm bốc lên từ nền đất.
🔍 Dấu hiệu quan sát thực tế: Cận cảnh tằm chết co cứng như que củi phủ lớp phấn mốc trắng như vôi tôi trên nong nuôi
Quy trình tiêu độc 3 chốt chặn bảo vệ đàn tằm cho lứa sau
Bào tử nấm Beauveria bassiana sống tiềm sinh dai dẳng trong khe nứt giàn nuôi, tường gạch và nong né. Muốn chuồng nuôi sạch bóng tằm vôi, bà con cần thiết lập 3 chốt chặn phòng ngừa chủ động.
Chốt chặn 1 — Rắc vôi phòng ngừa mỗi cữ tằm ngủ dậy
Khi tằm ở các tuổi 2, 3, 4, 5 vừa thức dậy (khoảng 90–95% đàn đã lột xác xong màng đầu), lớp biểu bì non mới cực kỳ nhạy cảm với bào tử nấm. Trước khi cho ăn cữ dâu rước đầu tiên, bắt buộc rải một lớp bụi mỏng Vôi sát trùng 5C lên mình tằm để hút sạch nhớt lột xác, làm khô săn da và thiêu hủy mầm nấm vương vãi.
Chốt chặn 2 — Tẩy uế tổng lực buồng nuôi giữa hai lứa
Sau khi gỡ kén, ngâm toàn bộ nong, né tre, cọc giàn trong bể nước vôi đặc 10% trong 24 giờ, cọ rửa sạch tơ áo rồi phơi khô dưới nắng to tối thiểu 2–3 ngày. Quét vôi hòa đặc (1kg vôi củ/5 lít nước) phủ kín tường và nền chuồng. Phun sát trùng Clo bột 90% (TCCA) hoặc xông khí Foocmon/Formalin 37% ủ kín cửa buồng 24 giờ để diệt sạch bào tử nấm lơ lửng trong không khí.
Chốt chặn 3 — Gia cố độ dày màng da bằng dinh dưỡng sinh học
Sức đề kháng của tằm trước sợi nấm phụ thuộc vào độ đanh chắc của lớp màng kitin biểu bì. Vườn dâu bón cân đối bằng chế phẩm sinh học giàu Silic hữu cơ và Kali tự nhiên giúp lá dâu dày dặn, giàu khoáng chất. Tằm ăn dâu sinh học sẽ có lớp vỏ da dày dặn, đanh chắc, ngăn enzym Chitinase của nấm phá hủy cơ thể.
💡 Mẹo: Ghi chép ngày rắc vôi và tình trạng ẩm độ mỗi ngày vào sổ chuồng. Khi ẩm độ vượt 80% kéo dài 2 ngày liên tục, chủ động rắc vôi phòng trước khi thấy tằm bệnh — rẻ hơn nhiều so với dập dịch.
Kết luận
Bệnh tằm vôi là hiểm họa lớn trong mùa mưa nồm ẩm, nhưng hoàn toàn khống chế được nếu bà con xử lý đúng kỹ thuật ngay từ những con bệnh đầu tiên. Bình tĩnh nhặt tằm "không bụi", xông vôi F3 dập dịch tại chỗ, kết hợp kiểm soát ẩm độ thông thoáng chính là chìa khóa bảo vệ năng suất và chất lượng kén tơ của cả lứa nuôi.
Bà con cần tư vấn thêm?
Bà con đang gặp sự cố tằm đơ cứng que củi hoặc nồm ẩm buồng nuôi? Hãy liên hệ ngay đội ngũ kỹ sư chuồng trại Dâu Tằm Việt để được hướng dẫn phối trộn thuốc F3 và phác đồ hạ ẩm cấp tốc cho đúng lứa tằm nhà mình.
Liên hệ kỹ thuật Dâu Tằm Việt- Bệnh tiêu hóa ở tằm: Nhận biết sớm và xử lý kịp thờiPhân biệt bệnh đường ruột với bệnh nấm để xử lý đúng phác đồ
- Phòng bệnh tằm mùa mưa đúng cách7 biện pháp giữ ẩm độ và ngăn nấm bệnh bùng phát mùa mưa
- 5 dấu hiệu tằm bệnh qua vẻ bề ngoài bà con cần biếtSàng lọc nhanh đàn tằm bệnh chỉ bằng quan sát mắt thường
Câu hỏi thường gặp
Tằm bị bệnh vôi có thuốc nào phun vào để cứu sống con đã phát bệnh không?
Không có thuốc nào cứu được con tằm đã bị nấm xâm nhiễm vào máu và đông cứng cơ thể. Sợi nấm đã ăn cạn dinh dưỡng và hóa khô toàn bộ nội quan bên trong. Việc xông bụi F3 + Vôi 5C là để tiêu diệt bào tử nấm đang bám trên da những con tằm khỏe còn lại, ngăn nấm nảy mầm đâm thủng da lây lan thành ổ dịch.
Tại sao tuyệt đối không được dùng chổi quét khi có tằm chết que củi?
Xác tằm vôi sau khi chết sinh ra hàng triệu bào tử phấn trắng li ti. Động tác quét chổi khô tạo luồng gió hất tung bào tử bay lơ lửng khắp buồng nuôi. Khi tằm khỏe hít thở hoặc bào tử bám vào da tằm non, chỉ 2–3 ngày sau cả phòng tằm sẽ đồng loạt phát bệnh. Bắt buộc phải dùng kẹp nhặt nhẹ nhàng và ngâm xô nước vôi đặc 15–20%.
Thời điểm nào trong vụ nuôi dễ bùng phát bệnh tằm vôi nhất?
Bệnh bùng phát dữ dội nhất vào các đợt mưa dầm kéo dài, gió nồm ẩm làm độ ẩm buồng nuôi tăng vọt trên 85%, kèm nhiệt độ se lạnh 24–28°C. Ngoài ra, các cữ tằm ngủ dậy không được rắc vôi khử trùng lớp biểu bì da non cũng là thời điểm nấm dễ xâm nhập nhất.
Có thể dùng vôi xây dựng thông thường thay cho Vôi sát trùng 5C để rắc mình tằm không?
Không nên. Vôi xây dựng thường chứa nhiều tạp chất, sạn đá thô dễ làm trầy xước lớp da mỏng manh của tằm khi cọ xát. Vôi sát trùng 5C là vôi tôi khô mịn tinh khiết chuyên dụng, hạt bột siêu nhẹ bay tỏa đều như sương, có tính kiềm cao hút ẩm nhanh và an toàn với cơ thể tằm dâu.
Nếu đã hạ ẩm dưới 75% và rắc vôi mà tằm vẫn chết thêm thì phải làm gì?
Trường hợp tằm vẫn chết rải rác sau 48 giờ, bà con cần cách ly hoàn toàn nong bệnh khỏi khu nuôi, không đảo nong qua lại. Nếu tỷ lệ chết vượt 20–30% đàn, nên liên hệ cán bộ khuyến nông hoặc kỹ sư Dâu Tằm Việt để kiểm tra lại nguồn bào tử tồn dư trong giàn nuôi và nong né — rất có thể chốt chặn tẩy uế giữa hai lứa chưa đạt.
Tài liệu tham khảo
- Giáo trình Bệnh học Dâu tằm tơ (phần bệnh nấm ở tằm dâu) — Viện Nghiên cứu Dâu tằm tơ Trung ương.
- Quy trình phòng trừ tổng hợp dịch bệnh tằm & tiêu độc khử trùng chuồng trại — Cục Chăn nuôi & Khuyến nông Nông nghiệp.
- Cẩm nang thực hành lâm sàng xử lý dịch bệnh tằm chuồng trại thực chiến — Dâu Tằm Việt.
Bài viết thuộc chuyên mục Bệnh tằm