Bệnh Tằm Gai (Tằm Đốm Đen): Dấu Hiệu & Cách Phòng Từ Trứng Giống

Bệnh tằm gai là gì và vì sao dân nghề tằm sợ nhất?

Trong các bệnh trên tằm, bệnh tằm gai được ví như căn bệnh "âm thầm" nguy hiểm nhất, bởi nó lây được qua cả lớp trứng. Một con tằm mẹ nhiễm bệnh có thể truyền vi bào tử vào trứng, thế hệ con mang sẵn mầm bệnh ngay từ khi còn nằm trong trứng. Đây là điểm khác biệt căn bản so với các bệnh khác chỉ lây ngoài môi trường.

Điều khiến bà con dễ bị "qua mặt" là bệnh không biểu hiện ồ ạt. Tằm nhỏ tuổi có thể trông vẫn bình thường, đến tuổi 4-5 mới chậm lớn, đốm mới xuất hiện rõ. Nhiều hộ nuôi lâu năm bị thiệt hại âm thầm suốt nhiều vụ mà không biết gốc bệnh ở đâu, cứ đổ lỗi cho lá dâu hay thời tiết. Vì vậy, nhận biết sớm và kiểm soát từ nguồn trứng giống là khâu quan trọng nhất.

Vi bào tử gây bệnh tằm gai phá hoại tằm ra sao?

Tác nhân gây bệnh tằm gai là vi bào tử Nosema bombycis, cực nhỏ, chỉ thấy được khi soi dưới kính hiển vi. Khi trứng hoặc tằm nuốt phải bào tử, chúng xâm nhập tế bào ruột, tuyến tơ và nhiều cơ quan khác, sinh sản bên trong rồi hủy hoại dần. Bào tử này rất bền bỉ, tồn tại lâu trong môi trường, trên dụng cụ, sàn nhà nên rất khó tiêu diệt nếu vệ sinh không triệt để.

Có hai con đường lây chính mà bà con cần nắm rõ:

• Truyền dọc: qua trứng, từ tằm mẹ sang tằm con. Đây là đường lây nguy hiểm nhất vì mầm bệnh đã nằm sẵn trong con tằm từ khi nở.
• Truyền ngang: qua lá dâu dính bào tử, qua dụng cụ, tay người chăm sóc, phân tằm bệnh. Bào tử chui vào ruột, xuyên qua thành ruột vào máu rồi lan khắp cơ thể.

Khi tằm bệnh chết, bào tử lại phát tán ra môi trường và tiếp tục vòng lây mới. Chính vì vậy, chỉ cần một vài con nhiễm bệnh mà không xử lý kịp, cả đàn và cả các lứa sau đều có nguy cơ.

Dấu hiệu nhận biết tằm bị bệnh tằm gai tại chuồng

Bệnh tằm gai biểu hiện đặc trưng nhất qua các đốm đen trên da, nhưng bà con cần quan sát kỹ để phân biệt với các bệnh khác. Dưới đây là những dấu hiệu cần nhận ra sớm.

1. Tằm chậm lớn, không đều

Tằm nhiễm bệnh thường phát triển chậm hơn tằm khỏe cùng lứa, lột xác chậm, kích thước nhỏ hơn. Khi cả đàn không đồng đều, đây là dấu hiệu đầu tiên cần lưu ý.

2. Đốm đen nhỏ trên da

Xuất hiện các chấm, đốm đen nhỏ nằm rải rác trên bề mặt da tằm. Đây là dấu hiệu điển hình, dù đôi khi khó nhìn nếu đốm nhỏ và thưa.

3. Con bệnh chết rải rác, kén nhỏ

Tằm chết không đồng loạt mà rải rác từng con. Kén thu về nhỏ, chất lượng tơ kém, tỷ lệ bỏ kén cao. Đây là dấu hiệu gợi ý bệnh có nguồn gốc từ trứng hơn là do môi trường.

4. Xác tằm nhiễm bào tử

Khi soi mẫu xác hoặc ruột tằm dưới kính hiển vi sẽ thấy bào tử hình bầu dục đặc trưng. Đây là cách xác định chắc chắn nhất, và nếu nghi ngờ, bà con nên liên hệ cán bộ khuyến nông để gửi mẫu kiểm tra.

Nguồn bệnh chính của bệnh tằm gai: trứng giống không sạch

Điểm mấu chốt nhất của bệnh tằm gai nằm ở khâu giống. Nếu trứng tằm xuất phát từ trại giống nhiễm bệnh, cả lứa tằm sẽ mang sẵn mầm bệnh. Ở những vùng nghề tằm phát triển, việc xét nghiệm trứng tằm để loại bỏ trứng nhiễm là quy trình bắt buộc của cơ sở giống.

Vì vậy, chọn trứng giống có nguồn gốc rõ ràng từ trại uy tín là bước đầu tiên và quan trọng nhất để phòng bệnh tằm gai. Tằm giống nhập từ trạm giống có chứng nhận sạch bệnh, có kết quả kiểm tra vi bào tử tằm gai sẽ giảm rủi ro rất lớn.

Ngược lại, tự lấy giống, giữ trứng từ vụ trước hoặc mua trứng trôi nổi giá rẻ là rủi ro rất cao. Đừng tiếc chi phí nhỏ cho trứng giống sạch, vì hậu quả một lứa nhiễm bệnh có thể gấp nhiều lần số tiền tiết kiệm đó.

Hướng dẫn xử lý khẩn cấp khi phát hiện bệnh tằm gai

Khi nghi ngờ hoặc xác nhận tằm bị bệnh tằm gai, bà con cần xử lý nhanh, dứt khoát để ngăn lây lan sang đàn khác và để lại mầm bệnh cho vụ sau.

Bước 1: Cách ly ngay nong tằm bệnh

Tách ngay nong tằm nghi nhiễm ra khu riêng, cách xa nong khỏe và khu trứng giống. Không để người, dụng cụ, lá dâu qua lại giữa khu bệnh và khu khỏe.

Bước 2: Tiêu hủy tằm và trứng nhiễm

Tiêu hủy đúng cách tằm bệnh, phân, lá thừa và trứng nghi nhiễm bằng cách đốt hoặc chôn sâu có vôi bột. Không vứt ra môi trường vì bào tử tồn tại rất lâu.

Bước 3: Khử trùng toàn bộ trại

Vệ sinh, khử trùng kỹ toàn bộ nhà tằm, nong, né, dụng cụ bằng hóa chất khử trùng hoặc formol theo nồng độ khuyến nghị. Bào tử rất bền nên cần làm nhiều lần để tiêu diệt triệt để.

Bước 4: Không tái sử dụng trứng vụ cũ

Không dùng lại trứng từ chính trại nếu nghi nhiễm. Chỉ thả tằm lại sau khi trại đã xử lý sạch và có nguồn trứng giống sạch bệnh mới.

Phòng bệnh tằm gai từ gốc cho trại tằm

Vì bệnh tằm gai khó trị, chiến lược phòng bệnh phải thực hiện đồng bộ nhiều khâu. Thứ nhất, chọn trứng giống sạch bệnh từ nguồn uy tín. Thứ hai, giữ vệ sinh triệt để nhà tằm, dụng cụ trước và trong vụ nuôi, rắc vôi bột, khử trùng định kỳ. Thứ ba, kiểm soát môi trường ổn định giúp tằm khỏe, tăng sức đề kháng tự nhiên.

Đồng thời, quản lý nguồn lá dâu sạch, không cho tằm ăn lá rơi xuống đất, lá dính phân hoặc nghi nhiễm bẩn. Hạn chế người lạ ra vào trại, đặc biệt khu vực tằm nhỏ. Khi xử lý tằm, dụng cụ của từng nong phải riêng để tránh lây chéo. Phòng bệnh tằm gai không có thuốc tiên, chỉ có quy trình nghiêm túc mới hiệu quả.

Kinh nghiệm thực tế: xử lý dứt điểm bệnh tằm gai trong trại

Câu chuyện ở nhiều vùng nuôi tằm cho thấy một bài học rõ ràng: khi đã xác định tằm bị bệnh tằm gai từ trứng, nên xử lý dứt điểm thay vì nuôi vớt vát. Việc cần làm là tiêu hủy lứa tằm đang bệnh, bỏ số trứng nghi nhiễm, sau đó vệ sinh khử trùng toàn bộ trại bằng formol đúng nồng độ, rắc vôi kỹ từng góc nong. Sau đó chuyển sang mua trứng giống từ cơ sở có xét nghiệm vi bào tử tằm gai thay vì giữ giống tự nhiên.

Kết quả thường thấy ở những vụ sau là đàn tằm khỏe hẳn, lớn đều, ít chết, kén to và đều, chất lượng tơ tốt hơn. Bài học xương máu được nhiều hộ đúc kết: đừng tiếc một vụ bỏ đi mà để bệnh theo chân ngàn vụ. Cắt đứt nguồn bệnh từ trứng giống kết hợp vệ sinh triệt để chính là cách thoát khỏi vòng lây nhiễm lâu dài.

Kết luận

bệnh tằm gai (tằm đốm đen) do vi bào tử gây ra và gần như không có thuốc chữa, nên phòng là chính. Bà con hãy dùng trứng giống sạch bệnh, vệ sinh khử trùng triệt để và loại bỏ sớm con nhiễm để bảo vệ cả trại tằm. Làm tốt ba khâu này, bà con sẽ cắt được vòng lây "cha truyền con nối" và giữ năng suất kén ổn định qua nhiều vụ.

Câu hỏi thường gặp