Cẩm nang toàn diện: Tằm lên né không kéo tơ - Nguyên nhân, cấp cứu tại chỗ và phòng ngừa từ gốc

Tình trạng tằm đã đạt ngoại hình chín (thân trong, có ánh vàng nhạt, cử động chậm, ngừng ăn) và đã được bắt lên né, nhưng không nhả tơ tạo kén: thay vào đó tằm bò loanh quanh trên mặt né rồi teo dần và chết trong 12–48 giờ.

• Chín thật: Tằm có đủ nguyên liệu tơ (dự trữ protein tích lũy ở tuổi 5), hormone ecdysone đã khởi phát chu trình nhả tơ.
• Chín ép (chín giả): Ngoại hình tằm chín nhưng tuyến tơ rỗng — hiện tượng xảy ra khi thành phần dâu cuối tuổi 5 mất cân đối, đặc biệt thừa đạm hòa tan và thiếu đường/khoáng làm rối loạn chuyển hóa protein 🟥.

Tơ tằm có hai thành phần protein chính: fibroin (lõi tơ, tổng hợp ở phần sau tuyến tơ) và sericin (vỏ bao, tổng hợp ở phần giữa tuyến). Tằm nhả tơ bằng cách co các cơ bụng và cơ xung quanh đầu đẩy sợi tơ qua spinneret (lỗ nhả tơ / đầu nhả tơ) ở môi dưới. Đây là hành vi phối hợp thần kinh — cơ — tuyến tơ; bất kỳ đứt gãy nào ở 3 mắt xích này đều gây "không kéo tơ" (Krishnaswamy et al., 1973; Peigler & Naumann, 2003).

Dạng	Nguyên nhân gốc	Trạng thái tuyến tơ	Lỗi thuộc về
Dạng 1	Ngộ độc thuốc BVTV liều cực thấp	Đầy (không rỗng) nhưng tằm tê liệt thần kinh	Nguồn dâu / phun thuốc quanh nhà
Dạng 2	Chín ép do dâu non thừa đạm cuối tuổi 5	Rỗng	Người nuôi (dinh dưỡng dâu)
Dạng 3	Nhiễm khuẩn huyết	Hoại tử, có mùi, dịch đục	Người nuôi (vệ sinh chuồng)

Giảm nhiệt độ đột ngột (gió lùa, mở cửa buồng né, mưa lạnh) trong giai đoạn chuyển tiếp lên né gây ức chế thần kinh và làm tằm đình sinh lý nhả tơ, sau đó teo chết nếu không phục hồi được môi trường.

---

Tài liệu nguồn cốt lõi và tài liệu khuyến nông châu Á (CSRTI; FAO) đồng thuận rằng tằm không kéo tơ không có một nguyên nhân duy nhất mà hình thành từ 3 nhóm tác nhân chính:

1. Ngộ độc thuốc BVTV liều cực thấp (organophosphate, pyrethroid, carbamate). Pyrethroid đặc biệt nguy hiểm vì cực độc với tằm ở nồng độ ppb, tằm mẫn cảm hơn ong mật (Krishnaswamy et al., 1973; Singh, 2012).
2. Dinh dưỡng dâu mất cân đối cuối tuổi 5 — thừa đạm hòa tan (đặc biệt từ urê vô cơ) làm tằm tích đủ nước nhưng không đủ axit amin chuỗi dài để tổng hợp fibroin → chín ép 🟥.
3. Sốc lạnh / sốc môi trường cơ học — gió lùa, chênh nhiệt độ buồng né.

Tài liệu nguồn xác định: khả năng cứu 40–60% sản lượng nếu can thiệp trong 6 giờ đầu 🟥. Sau 6 giờ, tuyến tơ bước vào giai đoạn thoái hóa / tự phân (apoptosis) và khó hồi phục. Đây là nguyên tắc đồng thuận với thực tiễn của các trại tằm Trung Quốc (Sericultural Research Institute, CAAS).

Nâng nhiệt độ buồng né lên 27–28.5 °C và che tối hoàn toàn là biện pháp kích thích phục hồi hành vi nhả tơ. Nhiệt độ này nằm trong dải tối ưu sinh lý cho phản xạ nhả tơ của Bombyx mori (26–28 °C theo CSRTI, 2010; 27–28.5 °C theo tài liệu nguồn) 🟥.

Glucose 2–3% + vitamin C + B-complex phun lên lá dâu sẽ kích hoạt hệ men giải độc Cytochrome P450 🟥, giúp tằm chuyển hóa nhanh dư lượng thuốc BVTV. Hệ P450 là hệ giải độc chính của côn trùng (Feyereisen, 1999, Annual Review of Entomology).

Rải vôi sát trùng 5C sau mỗi lần dọn phân hoặc thay nong ở tuổi 3 và 4 để diệt mầm bệnh (nấm Beauveria bassiana, Nomuraea rileyi, vi khuẩn Bacillus, virus NPV, CPV) và bảo vệ chân tằm — gián tiếp đảm bảo thể trạng khi lên né 🟥.

Đồng thuận giữa tài liệu nguồn cốt lõi và các hướng dẫn trồng dâu Trung Quốc: dừng bón urê vô cơ ở giai đoạn nuôi tằm lớn (tuổi 5), chuyển sang phân bón sinh học cân đối (đạm sinh học, khoáng vi lượng, Kali, Lân hữu cơ) để dâu tích lũy đủ axit amin tạo tơ, tránh chín ép 🟥.

---