Cẩm nang toàn diện: Tằm đầu lửa, đốt phồng trắng đục, bò ngóc đầu thành nong — Khoanh vùng chặn đứng thảm họa trắng tay

Bệnh mủ tằm là bệnh truyền nhiễm cấp tính do Bombyx mori Nucleopolyhedrovirus (BmNPV), thuộc họ Baculoviridae, chi Alphabaculovirus. Vi-rút có bộ gen DNA mạch vòng kép, được bọc trong thể đa diện (polyhedra) có bản chất protein (polyhedrin) — đây là cơ chế bảo vệ vi-rút khỏi điều kiện môi trường khắc nghiệt (Krishnaswamy et al., 1973; Peigler & Naumann, 2003).

Theo tài liệu nguồn (SECTION 1.5) và đối chiếu với nghiên cứu quốc tế:

1. Xâm nhập: Thể đa diện bị tằm ăn vào → dịch ruột kiềm (pH ~10–11) hòa tan vỏ polyhedrin → giải phóng virion (thể vi-rút tự do).
2. Xuyên màng: Virion xuyên qua màng Peritrophic và biểu mô ruột giữa vào xoang máu (hemocoel).
3. Nhân bản: Vi-rút tấn công nhân tế bào thể mỡ, tế bào máu (hemocytes), khí quản, biểu bì → nhân bản tạo hàng tỷ thể đa diện mới.
4. Phá hủy mô: Tế bào vỡ → mô mỡ tan rữa thành dịch trắng đục như nước vo gạo.
5. Tử vong: Tằm chết sau 3–7 ngày tùy tuổi và nhiệt độ (nhiệt độ cao đẩy nhanh tiến trình).

Chiến thuật can thiệp khẩn cấp nhằm cô lập ổ dịch (nong bệnh), tiêu diệt mầm bệnh tại chỗ (vôi 5C, xô vôi 20%), và bảo toàn đàn tằm khỏe xung quanh — không nhằm chữa trị tằm đã bệnh (bất khả thi) mà nhằm cắt đứt chuỗi lây nhiễm.

---

Khẳng định	Nguồn đồng thuận	Trạng thái
Bệnh mủ do BmNPV gây ra, không có thuốc chữa	Krishnaswamy et al. (1973); FAO (1988); CSR&TI Ấn Độ; Institute of Sericulture Trung Quốc	Đồng thuận tuyệt đối
Thể đa diện tồn tại bền vững 2–3 năm trong môi trường chuồng trại	Tài liệu nguồn (SECTION 1.5); Peigler & Naumann (2003); GB/T 29554	Đồng thuận
Vi-rút mẫn cảm với môi trường kiềm mạnh (pH > 11)	Tài liệu nguồn (SECTION 1.5); nghiên cứu Baculoviridae quốc tế	Đồng thuận
Nhiệt độ > 30°C kích hoạt vi-rút nhân bản nhanh gấp 5 lần	Tài liệu nguồn (SECTION 1.5); CSR&TI	Đồng thuận
Truyền dọc từ bướm mẹ sang trứng qua noãn hoàng	Tài liệu nguồn (SECTION 1.5); nghiên cứu dịch tễ tằm Trung Quốc	Đồng thuận
Vôi tôi (Ca(OH)₂) là tác nhân sát trùng hiệu quả nhất trong chuồng tằm	TCVN 9822:2013; FAO (1988); tài liệu nguồn	Đồng thuận
Cloramin B 2% và Formol 2% – 3% diệt thể đa diện hiệu quả	Tài liệu nguồn; QCVN 01-25:2018	Đồng thuận

Chốt chặn 1 — Kỹ thuật bốc tằm "Không Vỡ Mủ" (Zero Rupture):

• Chuẩn bị xô nhựa chứa dung dịch nước vôi đặc 20% (2kg vôi tôi trong 10 lít nước) hoặc Cloramin B 2%, đặt sát mép nong bệnh.
• Đeo găng tay nilon y tế mỏng, nhấc nhẹ từng con tằm bệnh, đặt chìm hẳn xuống mặt nước vôi.
• Nước vôi kiềm đặc đông vón tức thì dịch cơ thể, bọc kín da, tiêu hủy vỏ protein thể đa diện → ngăn 100% mầm bệnh phát tán.
• Tháo găng vứt vào xô vôi, rửa tay bằng xà phòng sát khuẩn trước khi chạm nong khỏe.

Chốt chặn 2 — Khoanh vùng nong bệnh & hạ cơn sốt đàn tằm:

• Đưa nong bệnh ra xa giàn chính tối thiểu 3–5 mét hoặc sang buồng cách ly.
• Mở quạt thông gió số nhẹ, giữ nhiệt độ 25°C – 26.5°C, độ ẩm 70% – 75%.
• Tuyệt đối không để chuồng hầm bí, nồng nặc amoniac từ đáy nong.

Chốt chặn 3 — Kiềm hóa & sát trùng mặt tằm bằng Vôi 5C:

• Dùng Vôi sát trùng 5C (vôi tôi khô mịn, xốp nhẹ).
• Cho vôi vào túi vải xô thưa, lắc nhẹ cách mặt nong 40–50 cm.
• Phủ lớp bụi vôi trắng mỏng mờ đều khắp mặt nong; quét đậm vành đai vôi rộng 5cm quanh gờ mép thành nong.
• Tác dụng kép: (1) tiêu diệt dịch mủ sót lại; (2) ngăn tằm nhiễm thể ẩn bò trèo ra ngoài.

Chốt chặn 4 — Kỹ thuật "đón đầu cữ lên né" cho đàn sống sót:

• Áp dụng cho nong có bệnh mủ ở cuối tuổi 5 (ngày ăn rỗi thứ 5 – thứ 6).
• Cho ăn dâu bánh tẻ khô ráo, tuyệt đối không cho ăn dâu non đọng nước.
• Khi tằm chớm ngả vàng chín 40% – 50%, bắt lên né sớm hơn bình thường nửa ngày.
• Lên né thưa thoáng, kích nhiệt nhẹ 27°C để tằm rút ngắn thời gian nhả tơ đóng kén.

> ⚠️ LƯU Ý PHA SINH HỌC (BẤT DI BẤT DỊCH): Khi tằm đã lên né, tằm hoàn toàn ngừng ăn. Mọi khuyến nghị về "cho ăn, thay lá dâu, đổi thức ăn" chỉ áp dụng cho tằm còn ở giai đoạn ăn rỗi trên nong. Trên né, chỉ can thiệp vật lý/tiêu độc: kích nhiệt, che tối, thoáng gió, quét tơ mồi, phân loại né.

Đặc điểm chỉ điểm	BỆNH MỦ TẰM (NPV — Tằm đầu lửa)	BỆNH BỦNG RUỘT (Flacherie)	BỆNH TRÚNG ĐỘC HÓA CHẤT / BVTV
Thể trạng bên ngoài	Các đốt thân sưng căng mọng nước, da trắng đục mỏng tang, ngực tóp, đầu ngực màu nâu đỏ bóng loáng	Thân mềm nhũn như bún, dẹp lép, da xám tro hoặc nâu đen, không sưng căng đốt	Cơ thể co quắp cong gập hình chữ C, toàn thân rung giật co cứng từng hồi
Hành vi đặc trưng	Cuồng vận động: Bò lăng xăng không ngừng, ngóc cao đầu bò lên mép thành nong, cọc giàn tìm đường leo trèo	Nằm liệt tại chỗ: Lờ đờ, chán ăn, tháo dịch phân lỏng dính bết hậu môn vào mặt lá dâu	Nôn mửa liên tục dịch xanh hoặc vàng, đầu ngoáy lắc loạn xạ rồi lăn đùng ra chết
Dịch mổ nội quan	Rạch nhẹ da: Dịch máu xịt ra màu trắng đục như nước vo gạo / sữa đặc, mô mỡ tan nát thành dịch đục, không mùi hoặc tanh nhẹ	Rạch bụng: Ruột rỗng mục ruỗng, dịch cơ thể màu nâu đen bốc mùi chua thối nồng nặc	Ruột co thắt mạnh, nội quan không bị thối rữa, dịch cơ thể trong suốt hoặc hơi vàng nhạt
Bản chất nguyên nhân	Do vi-rút BmNPV phá hủy nhân tế bào thể mỡ, sinh ra hàng tỷ thể đa diện lơ lửng trong xoang máu	Do vi khuẩn kỵ khí (Streptococcus, Bacillus) bùng phát do ăn dâu ướt, dâu héo ủ men, khí độc đáy nong	Do dư lượng thuốc sâu, rầy, muỗi (gốc Pyrethroid, Carbamate, Neonicotinoid) dính trên phiến lá dâu
Phán quyết trách nhiệm	Lỗi mầm giống (trứng tằm nhiễm thể ẩn) hoặc tồn dư mầm vi-rút từ lứa nuôi trước trong kẽ chuồng trại	Lỗi kỹ thuật chăm sóc tại chuồng: Cho ăn dâu ướt mưa, ủ dâu lên men và chậm thay phân nong	Lỗi nguồn lá dâu: Hái dâu không cách ly đủ ngày sau khi vườn lân cận phun xịt thuốc BVTV

---