Bệnh Tằm Bủng (Thối Nhũn Đường Ruột): Nhận Biết Sớm & Xử Lý Chuồng Nuôi

Bệnh tằm bủng là gì và vì sao nguy hiểm?

bệnh tằm bủng (thối nhũn) là nhóm bệnh đường ruột do virus họ Iflaviridae — chủ yếu là virus BmIFV — kết hợp với vi khuẩn cơ hội gây ra. Khác với bệnh tằm vàng, bệnh bủng không làm tằm hóa nhộng sớm mà khiến tằm mềm nhũn, tiết dịch và chết.

Bệnh thường xuất hiện từ tằm tuổi 2 trở lên, nặng nhất ở tuổi 4–5 khi tằm ăn nhiều và chịu stress cao.

Điểm chết người của bệnh bủng là tốc độ lây lan. Virus tồn tại trong phân, dịch nôn và xác tằm chết, bám chặt trên nong, tay người thao tác và lá dâu. Chỉ cần một ổ bệnh nhỏ, qua đường ruột tằm ăn phải lá nhiễm, virus nhân lên cực nhanh trong tế bào ruột, phá hủy biểu mô ruột khiến tằm mất khả năng tiêu hóa rồi chết.

Dấu hiệu nhận biết bệnh tằm bủng qua từng giai đoạn

Vì không có xét nghiệm tại chuồng, bà con phải dựa hoàn toàn vào quan sát. Bệnh bủng có 3 giai đoạn với dấu hiệu khác nhau rõ rệt.

1. Giai đoạn ủ bệnh — khó thấy nhưng bắt được

Tằm ăn chậm rõ rệt, nằm tách biệt khỏi đám, ít di chuyển. Bắt tằm lên thấy bụng hơi phình, lớp da mất độ bóng. Đây là lúc virus đang phá hủy ruột nhưng chưa đủ mạnh để tằm chết. Đếm kỹ số tằm ăn kém mỗi nong là cách phát hiện sớm nhất.

2. Giai đoạn nôn dịch vàng — cảnh báo rõ ràng nhất

Tằm ọc ra dịch màu vàng hoặc vàng nâu từ miệng, dịch dính trôi xuống lá và nong. Đây là hỗn hợp nước ruột và dịch tiêu hóa khi biểu mô ruột bị phá hủy. Nếu thấy dịch vàng trên mặt lá, gần như chắc chắn trại đã có bệnh bủng.

3. Giai đoạn mềm nhũn và chết

Tằm mất nước dữ dội, cơ thể mềm nhũn, da bợt màu, treo bẹp trên lá hoặc nằm sát đáy nong. Tằm chết trong vòng 1–3 ngày kể từ dấu hiệu đầu tiên. Xác chết nhanh thối và phát mùi khai, gây ô nhiễm nặng cho cả quây nuôi.

Nguyên nhân sâu xa gây bệnh tằm bủng

Virus gây bệnh bủng không tự xuất hiện. Nó tồn tại sẵn trong môi trường và chỉ bùng phát khi điều kiện thuận lợi. Hiểu các yếu tố này giúp bà con chặn đứng bệnh từ gốc.

1. Môi trường nóng, ẩm thấp kéo dài

Nhiệt độ trên 30°C kết hợp ẩm độ dưới 65% khiến tằm stress nhiệt, hệ miễn dịch suy yếu. Ngược lại, ẩm độ quá cao trên 90% làm dịch nôn và phân bệnh ủ nhanh hơn. Trong trại có nhiều tầng giàn, vùng giữa các tầng thường tích tụ nhiệt và ẩm cao nhất — cần xoay vòng nong và bố trí khoảng cách hợp lý.

Chênh lệch nhiệt ngày – đêm cũng là yếu tố ít ai để ý. Ở vùng cao như Bảo Lộc, buổi trưa có thể lên 32°C còn đêm hạ xuống dưới 24°C. Sự biến động này khiến tằm liên tục phải thích nghi, tiêu hao năng lượng và giảm sức đề kháng.

2. Lá dâu già, úng hoặc để lâu

Lá dâu kém tươi, để quá 4–6 giờ sau hái làm giảm chất lượng, tằm ăn ít, đói và yếu. Lá hái lúc sương còn đọng hoặc lá dính nước mưa mang theo mầm bệnh vào ruột tằm.

Khi tằm đói do lá kém, chúng ăn bù vào vụn lá dưới đáy nong, vô tình nuốt phải mầm bệnh đọng lại từ những con tằm trước. Lá dâu bón đạm quá nhiều cũng tạo phiến lá mềm, mọng nước nhưng nghèo xơ — tằm ăn vào tăng kích thước nhưng mô cơ thể yếu, rất dễ gục trước virus.

3. Vệ sinh trại và dụng cụ kém

Phân tằm ứ đọng lâu trong nong, lưới phân luống không rửa, không phơi nắng, xác tằm chết để lại trong quây — tất cả đều là nơi virus phát tán. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất khiến bệnh bủng tái phát vụ này qua vụ khác.

Virus bủng tồn tại ngoài môi trường lâu hơn nhiều loại virus khác, nhất là trong bóng tối và điều kiện ẩm ướt của nong lưới. Một chiếc nong tưởng chừng sạch vẫn có thể giữ mầm bệnh trong kẽ nong nếu không ngâm rửa và phơi nắng đủ lâu.

Cách xử lý khi trại đã có bệnh tằm bủng

Khi phát hiện tằm nôn dịch vàng, bà con cần hành động ngay theo 4 bước sau. Mỗi giờ chậm trễ đều làm tăng số tằm chết.

Bước 1: Cách ly và loại bỏ tằm bệnh ngay

Gắp bỏ những con tằm nôn dịch, mềm nhũn hoặc chết ra khỏi nong, cho vào thùng kín có chứa vôi bột để diệt virus, sau đó đem chôn hoặc đốt. Không vứt xác tằm bệnh ra đất vườn vì virus theo gió và nước bắn trở lại trại.

Bước 2: Khử trùng nong và khu vực nuôi

Rửa sạch nong bằng nước, sau đó phun vôi bột hoặc dung dịch sát trùng chuyên cho trại tằm lên bề mặt. Phơi nong dưới nắng gắt 2–3 giờ vì virus nhạy cảm với tia UV. Tẩy uế cả lối đi lại quanh khu nuôi để tránh lây lan qua giày dép.

Bước 3: Điều chỉnh lại môi trường nuôi

Hạ nhiệt độ về khoảng 25–27°C, tăng thông thoáng, giảm mật độ tằm trong nong. Cho tằm ăn lá tươi, non, không tưới nước vào lá. Khi hạ nhiệt, làm từ từ để tằm không bị sốc — đổi đột ngột từ 30°C xuống 25°C trong vài phút có thể khiến những con còn khỏe cũng yếu đi.

Đồng thời giảm bớt phần lá thừa còn lại vì lá vừa ủi mềm vừa là nơi dịch bệnh bám trụ. Dồn lá tươi mới lên trên để bắt tằm khỏe bò lên tìm ăn cũng là mẹo phân lô hữu hiệu: những con còn đủ sức bò lên lá mới là nhóm có khả năng sống sót.

Bước 4: Theo dõi sát trong 3–4 ngày

Kiểm tra nong 2–3 lần/ngày, đếm số tằm ăn kém và loại bỏ liên tục. Nếu số chết vẫn tăng, cân nhắc nhổ bớt lá thừa để tránh tằm ăn lá dính dịch bệnh.

Phòng bệnh tằm bủng là cách bảo vệ trại hiệu quả nhất

Phòng bệnh luôn rẻ và hiệu quả hơn chữa trị, đặc biệt với bệnh virus vì hiện chưa có thuốc đặc trị. Bà con nên áp dụng phòng ngừa đồng bộ từ trước vụ đến cuối vụ.

1. Khử trùng trại trước khi bắt đầu vụ

Rửa tường, nền, trần quây nuôi, phun vôi hoặc sát trùng toàn khu. Để trại nghỉ 3–5 ngày, thông thoáng trước khi đưa tằm vào.

2. Kiểm soát lá dâu kỹ từ khi hái

Chỉ hái lá dâu ở vườn không bị sâu bệnh, không dính hóa chất, không hái sáng sớm lúc còn sương ẩm. Lá hái xong để ráo nước, bảo quản nơi thoáng mát, tránh để qua đêm ở nơi ẩm thấp.

3. Vệ sinh trong quá trình nuôi

Thay phân và vun nong đều đặn, lọc bỏ tằm chết, rửa tay trước khi cho ăn, không để người lạ vào khu nuôi, hạn chế vật nuôi tiếp xúc với quây tằm. Rửa tay tưởng đơn giản nhưng là thao tác phòng bệnh rẻ tiền và hiệu quả nhất.

Phân tằm không nên để lẫn với lá thừa bên ngoài khu nuôi. Thu gom vào thùng kín và đưa đi xử lý ngay trong ngày. Trong thời gian nuôi, hạn chế thăm nong liên tục mà nên dồn thao tác theo từng ca cố định — càng giảm va chạm, đàn tằm càng ít stress, khỏe mạnh hơn để đề kháng mầm bệnh.

Với môi trường chuồng nuôi, bà con có thể tham khảo chế phẩm sinh học như Smart Fertilizer để khử trùng sàn nuôi và hỗ trợ phòng nấm bệnh. Khi tằm cần phục hồi thể trạng sau đợt bệnh, có thể bổ sung Smart2 phun lên lá dâu cho tằm ăn trực tiếp từ tuổi 3–4, lưu ý tránh phun vào cữ tằm ngủ.

Kết luận

Bệnh tằm bủng không có thuốc đặc trị, nên phòng bệnh tằm vẫn là biện pháp quan trọng nhất. Bà con cần nhận biết sớm dấu hiệu tằm nôn dịch vàng, bỏ ăn, mềm nhũn để cách ly ngay. Đồng thời giữ nhiệt 25–27°C, ẩm 70–80%, khử trùng nong và quây nuôi sạch, kiểm soát chặt nguồn lá dâu — đó là cách bảo vệ đàn tằm hiệu quả nhất qua từng vụ nuôi.